Przyczyny pożarów domów i budynków w Polsce

Skala zjawiska: gdzie w Polsce płonie najczęściej

W statystykach Państwowej Straży Pożarnej obiekty mieszkalne od lat wygrywają w obu niechlubnych kategoriach naraz: liczbie pożarów i liczbie ofiar. Rok 2024 jest na razie ostatnim, który Komenda Główna PSP podsumowała w całości.

Dane KG PSP, rok kalendarzowy 2024

Dla porównania: pożarów upraw było wtedy 16 396, środków transportu 9 313, lasów 5 431, a obiektów produkcyjnych 2 208. Żadna z tych kategorii nie zbliża się do budownictwa mieszkaniowego. Statystyka potrafi się przy tym poprawiać, bo w 2024 roku w pożarach mieszkań i domów zginęło o 70 osób mniej niż rok wcześniej.

Osobno warto zestawić zagrożenie, o którym mówi się dużo, z takim, o którym prawie się nie mówi. Obie liczby pochodzą z 2025 roku.

Dane KG PSP, rok kalendarzowy 2025

Przy fotowoltaice trzeba dodać zastrzeżenie. Statystyka obejmuje wszystkie pożary budynków, na których stoi instalacja PV, niekoniecznie te wywołane przez samą instalację. Nawet przy tak szerokim liczeniu proporcje są jednoznaczne.

Pożar sadzy w kominie, czyli najczęstszy i najłatwiejszy do uniknięcia

Żadne inne zdarzenie pożarowe związane z użytkowaniem budynku nie zbliża się do tej liczby. Jednocześnie mało które da się wyeliminować równie prosto, bo przyczyna jest czysto mechaniczna i w całości usuwalna.

Jak powstaje

Przy spalaniu węgla, drewna czy biomasy spaliny niosą ze sobą niespalone cząstki węgla, smoły i związków organicznych. Jeśli schładzają się w kominie za szybko, cząstki osadzają się na ściankach przewodu. Osad przechodzi kolejno przez trzy postacie:

1. Sadza sypka. Luźny, płatkowy nalot, który schodzi pod szczotką kominiarską.
2. Sadza smolista, czyli kreozot. Lepka, ciemna maź, z którą szczotka już sobie nie radzi.
3. Sadza szklista. Twarda, błyszcząca powłoka, przywarta do ceramiki jak emalia.

Najgorsza jest postać trzecia. Taki osad ma wysoką wartość opałową, więc po osiągnięciu temperatury zapłonu pali się dalej sam z siebie. W przewodzie robi się wtedy ponad 1000°C, wielokrotnie więcej, niż zakłada typowe rozwiązanie przejścia komina przez strop albo dach.

Dlaczego to groźne dla całego budynku

Ogień w kominie to jeszcze nie pożar domu. Groźne jest to, co dzieje się dookoła przewodu.

• Nagrzewanie sąsiednich elementów. Drewniany strop, konstrukcja dachu, palne wypełnienie. Tędy ogień najczęściej wchodzi na poddasze, a stamtąd na resztę budynku.
• Pęknięcie i rozszczelnienie przewodu. Gwałtowny skok temperatury niszczy ceramikę. Może to oznaczać przeniesienie ognia, ale też trwałą nieszczelność, przez którą spaliny będą później wchodzić do pomieszczeń.
• Zatkanie przekroju. Przy sadzy smolistej spływająca płonąca smoła potrafi zamknąć światło komina i całkowicie zmienić warunki ciągu.

Do tego dochodzą iskry i płonące cząstki wyrzucane z wylotu, groźne dla pokrycia dachowego. Własnego i sąsiedniego.

Co mówią przepisy

Są tu dwa obowiązki, bardzo często ze sobą mylone, a zupełnie od siebie niezależne.

Czyszczenie przewodów. Częstotliwość określa § 34 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (t.j. Dz.U. 2023 poz. 822).

Kontrola stanu technicznego. To zupełnie co innego. Art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. c Prawa budowlanego nakazuje sprawdzać stan techniczny przewodów kominowych, czyli dymowych, spalinowych i wentylacyjnych, co najmniej raz w roku. Od 18 września 2023 r. kominiarz sporządza z takiej kontroli protokół elektroniczny i rejestruje go w Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków. To dziś podstawowy dowód na to, że przegląd się odbył.

Różnica jest prosta. Czyszczenie usuwa skutek. Kontrola szuka przyczyny: nieszczelności, pęknięcia, złego przekroju, braku ciągu, źle podłączonego urządzenia.

Instalacje elektryczne, czyli awaria, której nie widać

Wady urządzeń i instalacji elektrycznych od lat trzymają się czołówki przypuszczalnych przyczyn pożarów. W domach i mieszkaniach problem jest strukturalny. Bierze się z rozjazdu między wiekiem instalacji a tym, jak dziś korzystamy z prądu.

Typowe mechanizmy

• Przeciążony obwód. Instalacja z lat 60., 70. czy 80. liczona była na pobór mocy, o jakim dziś nikt już nie pamięta. Płyta indukcyjna, bojler, klimatyzator, ładowarka do auta i pompa ciepła to zupełnie inna liga.
• Zestarzała izolacja. Temperatura, wilgoć i sam upływ czasu obniżają rezystancję izolacji, a to otwiera drogę prądom upływowym i zwarciom.
• Połączenia o podwyższonej rezystancji. Poluzowany zacisk, skorodowany styk, byle jak skręcone przewody w puszce. W takich miejscach wydziela się ciepło, latami i bez żadnego objawu na zewnątrz.
• Przewody aluminiowe. Częste w starszym budownictwie, podatne na pełzanie materiału w zaciskach i utlenianie styków.
• Rozgałęźniki i przedłużacze używane na stałe, obciążające jeden obwód ponad to, do czego był przewidziany.
• Tanie urządzenia i zasilacze. Coraz częstsze źródło zapłonu w pomieszczeniach mieszkalnych.

Wszystkie te mechanizmy łączy jedno. Nie dają znaku, dopóki nie jest za późno. Przeciążony obwód nie hałasuje, a grzejące się złącze w puszce podtynkowej jest po prostu niewidoczne. Pokazuje je dopiero pomiar i badanie termowizyjne.

Co mówią przepisy

Art. 62 ust. 1 pkt 2 Prawa budowlanego każe sprawdzać stan techniczny i przydatność do użytkowania obiektu co najmniej raz na pięć lat. Ta sama kontrola obejmuje badanie instalacji elektrycznej i piorunochronnej w zakresie:

• sprawności połączeń, osprzętu i zabezpieczeń,
• środków ochrony od porażeń,
• rezystancji izolacji przewodów,
• uziemień instalacji i aparatów.

To jedyne systemowe narzędzie, które pozwala złapać degradację instalacji, zanim skończy się zwarciem. W praktyce bywa też obowiązkiem przeoczanym najczęściej, bo pięcioletni cykl łatwo wypada z głowy. Zwłaszcza w domu jednorodzinnym, gdzie nikt o nim właścicielowi nie przypomni.

Gaz: instalacja stała i butla

Zdarzeń z gazem jest mniej niż pożarów sadzy, ale ich skutki bywają nieporównanie cięższe. Wybuch gazu nie kończy się na pożarze. Potrafi doprowadzić do katastrofy budowlanej, czyli gwałtownego zniszczenia konstrukcji obiektu.

Instalacja gazowa

Najczęściej zawodzą nieszczelne połączenia, skorodowane przewody, uszkodzone elastyczne przyłącza urządzeń i po prostu źle wykonane prace instalacyjne. Jest jeszcze jeden czynnik, o którym mówi się rzadziej: wentylacja. Szczelne okna wstawione w budynek, którego wentylacja grawitacyjna była liczona na nieszczelną stolarkę, zmieniają warunki pracy urządzeń gazowych z otwartą komorą spalania. Efektem zwykle nie jest wybuch, tylko niecałkowite spalanie i tlenek węgla.

Obowiązek kontrolny wynika z art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. c Prawa budowlanego: stan techniczny instalacji gazowej sprawdza się co najmniej raz w roku, w tym samym rytmie co przewody kominowe. To najczęściej mylony termin z całego art. 62. Instalacja gazowa jest kontrolowana co roku, nie co pięć lat.

Gaz płynny (LPG) w butlach

Wśród katastrof budowlanych wywołanych wybuchem gazu, które rejestruje Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, zdarzenia z gazem płynnym od lat stanowią większość. PSP notuje rocznie ponad sto wybuchów butli, najczęściej w domach jednorodzinnych i budynkach wielorodzinnych.

Decyduje o tym jedna właściwość fizyczna. Propan-butan jest cięższy od powietrza, więc nie ucieknie kratką wentylacyjną pod sufitem. Pełznie przy podłodze i zbiera się w zagłębieniach, piwnicach, kanałach, studzienkach. Mieszanina wybuchowa potrafi utrzymać się długo po tym, jak wyciek już ustał, a do zapłonu wystarczy iskra ze styku elektrycznego, agregatu lodówki albo dzwonka.

Najczęstsze przyczyny to źle podłączona butla oraz nieszczelność samej butli lub przyłączonej do niej instalacji.

Tlenek węgla. To samo zaniedbanie, inny skutek

Czad nie jest pożarem, ale w statystyce PSP chodzi z pożarami sadzy pod rękę, bo ma tę samą przyczynę techniczną: zapchany komin, niesprawną wentylację albo źle pracujące urządzenie grzewcze. W skali roku wygląda to tak.

Dane KG PSP, rok kalendarzowy 2024

Tlenku węgla nie da się wyczuć. Jest bezbarwny i bezwonny, a człowiek nie ma na niego żadnego zmysłu. Poza drożnym kominem i działającą wentylacją zostaje więc jedno zabezpieczenie: czujka.

Czujki dymu i tlenku węgla: nowe obowiązki i terminy

Rozporządzenie MSWiA z 21 listopada 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1716) wprowadziło obowiązek montażu autonomicznych czujek dymu i czujek tlenku węgla. Terminy rozłożono w czasie.

Komenda Główna PSP tłumaczy tę zmianę wprost: chodzi o zmniejszenie liczby zabitych i rannych w pożarach oraz zatruć czadem. Dla właściciela i zarządcy to konkretne zadanie do wpisania w harmonogram utrzymania budynku. Najpilniej w najmie krótkoterminowym, gdzie termin jest już blisko.

Pozostałe częste przyczyny

Poza trzema mechanizmami instalacyjnymi w zestawieniach PSP wracają jeszcze cztery pozycje.

• Nieostrożność przy obchodzeniu się z ogniem otwartym. Papierosy, świece, zapałki, grill postawiony tam, gdzie stać nie powinien.
• Nieprawidłowa eksploatacja urządzeń grzewczych na paliwo stałe. Przeciążone palenisko, spalanie tego, czego spalać nie wolno, długotrwałe duszenie kotła, które wprost przyspiesza odkładanie się smolistej sadzy.
• Podpalenia. W skali kraju kategoria duża, ale dotyczy głównie terenów otwartych, przede wszystkim wiosennych pożarów traw.
• Wady środków transportu. Auto zapalone w garażu albo pod wiatą, od którego ogień przechodzi na budynek.

Wspólny mianownik: to problem eksploatacji, nie konstrukcji

Z punktu widzenia nadzoru nad stanem technicznym budynku najważniejszy wniosek brzmi tak. Pożary domów i mieszkań biorą się przede wszystkim z tego, co dzieje się z budynkiem po odbiorze, a nie z tego, jak go zaprojektowano i postawiono.

Potwierdzają to analizy katastrof budowlanych prowadzone przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego. Najliczniejszą grupą przyczyn są zdarzenia losowe, a mieszczą się w niej właśnie pożar i wybuch gazu. GUNB wyodrębnia przy tym osobną kategorię: błędy w utrzymaniu obiektu budowlanego. Zalicza do niej wprost dopuszczenie do nadmiernego pogorszenia stanu technicznego, niewykonywanie kontroli okresowych oraz ignorowanie zaleceń z tych kontroli. Błędy popełnione na etapie budowy odpowiadają za wyraźnie mniejszą część zdarzeń.

Katastrofy dotyczą przy tym najczęściej obiektów murowych o niedużej kubaturze i wysokości do 12 metrów, czyli typowych domów i budynków gospodarczych. Zwykle takich, które są użytkowane dłużej niż pół wieku.

I tu kontrole okresowe z art. 62 przestają być formalnością administracyjną. Coroczny przegląd przewodów kominowych, coroczna kontrola instalacji gazowej i pięcioletnie badanie instalacji elektrycznej odpowiadają jeden do jednego trzem najczęstszym technicznym przyczynom pożarów w polskich budynkach.